EL ŞAİRLƏRİ

EL ŞAİRLƏRİ

 

Axısqa eli sözün əsl mənasında şer yurdudur. Demək olar, hər bir türk vaxtsa şer yazıb yazır; hər bir türk ulu ustadların ölməz sətirlərindən əzbər bilir. Bir çox türkün gizli saxladığı, məhrəm «könül dəftəri», şer toplusu var.

Axısqa tükrlərinin bədii zövqünün yüksəkliyinə dəlalət edən əsas faktlardan biri budur ki, bu ulusda Yunis İmrə, Dadaloğlu, Qaracaoğlan, Pir Sultan Abdal, Öməri, Sümmani, Ələsgər, Veysəl kimi bütün türk aləmində məşhur ulu ustadlar indiyədək çox sevilir, yaddaşlarda yaşanır qavranılır (qeyd edək ki, axısqalılıar Osmanlıdan olan ustad aşıqlara əflatunlar demişlər).

Çildır-Axısqa elinin doğma şairlərindən, klassik aşıqlarından şairlərindən sayılan Xasta Hasan, Şenlik, Sümmani, Əmrahi, Öməri, Ülfəni, Talibi, Şivğa, Məhəmməd Səfili, Usta Mürtəz, Zarzimalı Aslan kimi ustadlar xalq arasında xüsusilə məşhurdur.

Axısqanın çağdaş şairləri çoxdur. Cabir Xalidov, Fəhlül, Zeynül Yektay, Şimşək, Sürgün, Mehyar Əhmədoğlu, Şahismayıl Adıgünlü, İlim Şahzadayev, İlyas İdrisov, Güləhməd Şahin, Müsəddin kimi istedadlı sənətkarlar soydaşlarının çağdaş hisslərini, istək arzularını, həsrət ümidlərini gözəl ifadə edə bilirlər.

Axısqanın klassik, müasir el şairlərinin əsərləri geniş şəkildə çap olunub. İmrə, Dadoğlu, Qaracaoğlan, Pir Sultan Abdal, Şenlik, Sümmani, Qəssab Məmməd, Qul Hümmət, Öməri, Hüzuri,Talibi kimi məşhur klassiklərin axısqalılardan topladığımız bəzi əsərlərində isə məlum nəşrlərlə müəyyən variant fərqləri nəzərə çarpır. Axısqalılardan canlı ifada topladığımız bəzi ümumtürk poeziyası nümnələrinin, eləcə Axısqaya coğrafi-mədəni baxımdan yaxın aşıq mühitlərinə xas əsərlərin kitabda yer almasının əsas məqsədi bu elin amansız təqiblər, sürgün əziyytətlərinə baxmayaraq, etnik mənliklərinin tərkib hissələrindən olan ulu türk sözünü, şerini hafizələrində yaşatmasını, yəni türklüklərini qorumasını bir daha təsbitləmək onların poetik dünyasını anlatmaqdır.   

Böyük əksəriyyəti ilk dəfə çap olunan bütün bu gözəl şer nümunələri Axısqa türklərinin poetik dühasını açıqlayır, eyni zamanda ümumtürk poeziyasını yeni boyalar, imzalarla zənginləşdirir.

 

 

1986-1990-CI İLLƏRDƏ AXISQALILARDAN TOPLANMIŞ

ÜMUMTÜRK POEZİYASI NÜMUNƏLƏRİ

 

 

YUNUS İMRƏ

 

1. SALAM OLSUN

 


Bu dünyadan gedar oldux,

Qalanlara çalam olsun,

Bizim üçün xeyir-dua

Qılannara salam olsun.

 

Əcəl bükə belimizi,

Söylətmiya dilimizi,

Xəstaikan halımizi

Sorannara salam olsun.

 

Tənnim ortaya açıla,

Yaxasız gömlək biçilə,

Bizi asan bir vəchilə

Yuyannara salam olsun.

 

Kimsə dürmaz qəsdimizə,

Gedər oldux dasdumuza,

Namaz üçün üstümuza

Turannara salam olsun.

 

Bir qaydadur gələn gedər,

Əcəl ki var bizi güdər,

Bizim halımızdan xəbər

Sorannara salam olsun.

 

Dərviş Yunus söylər sözi,

Yaş dolur iki gözi,

Bilmiyan bilsin bizi ,

Bilənnərə salam olsun.


 

           

 

2. ÖMRÜM SƏNİ

 


Günüm keçdi ahu vaynən,

Ah neyləyim ömrüm səni,

Gəldin keçdin biləmədim,

Ah neyləyim ömrüm səni.

 

Səni bahaynan almadım,

Odur qeydinə qalmadım,

Sənə vəfadar olmadım,

Ah neyləyim ömrüm səni.

 

Ömrüm ipi düzüləsi,

Sürət keçmiş pozulasi.

Xeyrim-şərim yazılasi,

Ah neyləyim ömrüm səni.

 

Birdə geri gəlmiyasın,

Gəlib bəni bulmiyasın,

Bu dövrani surmiyasın,

Ah neyləyim ömrüm səni.

 

Hani səninən qalduğum,

Şad olub da gülduğum,

Axır güni yad olduğum,

Ah neyləyim ömrüm səni.

 

Miskin Yunus, gedəsisin,

Əcəb səfər edəsisin,

Sən bir əcəl badəsisin,

Ah neyləyim ömrüm səni.


 

3. AŞK NEYLƏDİ?

 


Yüyürürəm yana-yana,

Aşk boyadi bəni qana,

aliməm, divanə,

Gəl gör bənə aşk neylədi?!

 

Gah əsərim yellər kimi,

Gah coşarım sellər kimi,

Gah tozarım yollar kimi,

Gəl gör bənə aşk neylədi?

 

Ya əlim al, qaldur bəni,

Ya vəslinə daldur bəni,

Çox ağlatdun, güldür bəni,

Gəl gör bənə aşk neylədi?

 

Bən Yunusi biçarəyəm,

Başdan ayağa yarayəm,

Dost əlindən avarəyəm,

Gəl gör bənə aşk neylədi?


 

4. BİZİMDÜR  DADAOĞLU     

 


Qalxdi köç eylədi Afşar elləri,

Ağır -ağır gedən ellər bizimdür,

Ərəb atlar yaxın eylər iraği,

Yuca dağdan aşan yollar bizimdür.

 

Savax birimizi beşə sayarlar,

Dəmür libas, polad çarux geyarlar

Qavğayi görəndə fəğan deyərlər,

Əlləri mizrafli ağlar bizimdür.

 

Belimizdə qılıncımız kirmani,

Daşi dələr mızrağımın təmrəni,

Haqqımızda dövlət vermiş fərmani,

Fərman padşahın, dağlar bizimdür.

 

Dadaloğli, savax dava kurulur,

Ötər tütək, davlumbazlar vurulur,

Neçə qoç yigidlər yerə sərilür,

Ölən ölür, qalan sağlar bizimdür.


     QARACAOĞLAN

 

     5. DEMƏDİMMİ

 


Ala gözli, nazli dilbər,

Vaxtın keçər demədimmi?

Hərami olmiş gözlərin,

Qanım içər demədimmi?

 

Bax bu qaşa, bax bu gözə,

Cigər kabab oldi közə,

Yaxasız gömləklər bizə

Fələk biçər demədimmi?

 

Qaracaoğlan, gəz mərd ilə,

Ülfət qılma namərd ilə,

Fələk bizi bu dərd ilə

Qoyar naçar demədimmi?


 

 

     6. ÖGÜNSÜN

 

Əzəl bahar yaz aylari gələndə,

İftidə açılan güllər ögünsün,

Başi yeşil, köksi siyah durnalar

Dolanub qonduği göllər ögünsün.

 

Ötməsin bülbüllər, gəlməsin yazlar,

Yigid olan silasıni arzular,

Xanzada gəlinlər, begzadə qızlar,

Onlara sarılan qollar ögünsün.

 

Qarac oğlan da der, yaylam yaz olsun,

Yaylaya çıxmazdan ömrüm az olsun,

Bir yar ki, sənnən söyləməz olsun.

O yari söylədən dillər ögünsün.

 

 

     7. ÜÇ DƏRD

 

Vara-vara vardım o qara daşa,

Həsrət qoydun bəni qohum-qardaşa

Səbəb gözdən axan qanni yaşa,

Bir ayrulux, bir yoxsullux, bir ölüm.

 

Neçə sultanlari taxtdan endürdi,

Neçəsinin çırağını söndürdi,

Neçəsini gəlməz yola göndərdi,

Bir ayrulux, bir yoxsullux, bir ölüm.

 

Qaraca oğlan da der dərdim keçilməz,

Əcəlin şərbəti öddür, içilməz,

Üç dərdim var bir-birindən seçilməz,

Bir ayrulux, bir yoxsullux, bir ölüm.

 

 

     8. DƏRMANIMMİ VAR?

 

Üryan gəldim, genə üryan gedərim

Ölməyə əldə fərmanımmi var,

Əzrail gəlib can tələb edər,

Can vermaxdan özgə dərmanımmi var?

 

Bir gün yazılıb da sorğu sorulur,

Məhşərin günündə divan qurulur,

Harami var deyə qorxi verulur,

Benim ipək yükli karvanımmi var?

 

Ər ikən ərluğun meydana gətür,

Qədir Mövlam, nöqsanımi sən yetür,

Bənə diyerlər ki, qəm yüküni al götür,

Bənim yük qalduran imkanımmi var?

 

Qaracaoğlan der, adımi çəkərlər,

Əğü oldi yeduğumuz şəkərlər,

Göz var deya isnan edərlər

Bənim haqdan başqa imanımmi var?

 

     9. BAHAR

 

Bülbül, yatarsın, bahar yetişdi,

Ulu sular göl olduği zamandur ,

Qat-qat oldi gül yaprağa qarişdi

Bülbül gülə gül olduği zamandur.

 

Genə bahar oldi açıldi güllər,

Fəqana başladi şeyda bülbüllər,

Burum-burum yırğalandi sünbüllər

Aşıqların dəl olduği zamandur.

 

Bülbül nələr bilür gülün halından,

Yetər Məcnunluğum yarın əlindən,

Aşıb-aşıb gəlür yayla belindən,

Yardan bizə gəl olduği zamandur.

 

Genə gəldi barlı bəhrəli bağlar,

Bülbülün fəqani qəlbimi dağlar,

Dürli çiçəklərlə bəzənmiş dağlar,

Uli dağlar yol olduği zamandur.

 

Qaracaoğlan der-keçdi çağlarım

Meyva verməz oldi könül bağlarım,

Haxlıma gəlduxca ağlar-ağlarım,

Gözüm yaşi sel olduği zamandur.

 

 

     10. ÖLÜRÜM

 

Baxçasında seyr edən gördüm yari,

Daramış zülfüni, vermiş tumari,

köksün arasi zəmzəm puvari,

İçsəm öldürürlər, içməsəm ölürüm!

 

Başına çəkidbür qədifə fəsi,

Bu gizli çəkduğum yarımin yasi,

Çəkmişlər bacaya dəmür qəfəsi,

Baxsam öldürürlər, baxmasam ölürüm!

 

Qaracaoğlan der, kəndim ögmiyem,

Coşğun sular kimi bəndi dögmiyem,

Gözəl sevmə derlər, nasıl sevmiyem,

Səvsəm öldürürlər, səvməsəm ölürüm!

 

 

AŞIQ SÜMMANİ

11. OLMAZ

 

Tövbəkar ol, könül, tarixdən çıxma,

Şeytannan şəfaət-şifadar olma,

Tərki sələbindən ötürüb qalxma,

Konuşma puştina, namus-ar olmaz.

 

Nəsihət al bu kamilin sözündən,

Gəl kamali qazan özü-özündən,

Bir övlad ki, düşsə ana gözündən,

Dgül allah razi, bərxudar olmaz,

 

Kamali olurmi hər bir gədanın,

Xoş lisani olur şirin sədanın.

Axari xərabdır hərəmzadanın,

Çalıb çırtmaq ilə kizbi-kar olmaz.

 

Seyr eylədim  dünya qalma-qaluni,

Gözüm gözlər kamil pir-kəmalini.

Saxın, alma bir zənənin duşuni,

Könül havalidur, vəfadar olmaz.

 

Ah edib, Sümmani, saralıb solma,

Gələn məvlədəndir, kimsədən bilmə,

Səvilən bir yerə çox gedib-gəlmə,

Kesilüb məhəbbət, ehtibar olmaz.

 

 

12. OLMAZ

 

Dəli könül, gəl töbəkar ol,

Şeytandan bir fayda şafaət olmaz,

Gendin bilməzinən qalxıb oturma,

Oninən söyləsən namus-ar olmaz.

 

Nəsli xarab olan nəslinə çəkər,

Dəmurdən tuç olur, olurmi şəkər,

Nalet kor şeytana, yolundan çıxar,

Çalıb çırpmağınan kəspu kar olmaz.

 

Summəni der, ğəmlərə sən batma,

Geçər ömrün gendi gendin qocaltma,

Səvilən yerlərə heç tez-tez getmə,

Qalxar məhübbətin, rəğbətin olmaz.

 

 

     13. GÖZƏL UYMİŞ

 

Çıxdım bu dağlara, duman bürümüş,

Duman bu dağlara gözəl uymiş,

Razi oldum haxdan gəldən qəzaya,

Sabır "minlərə gözəl uymiş,

 

Dügündə - bayramda edərlər zinət,

İslama buyurmiş farz ilə sünnət,

Yezidə cəhənnəm, möminə cənnət,

Nalet kor şeytana gözəl uymiş.

 

Sümmani der, İncil endi İsaya

Dil verildi əlindəki əsaya,

Zabur-Davuda, Tövrat - Musaya,

Qur"an Məhəmmədə gözəl uymiş.

 

14. ETMƏZ

 

Bir xalqın təməli xalis olmasa,

Oni qaynatmaynan zar qabul olmaz.

Kamil sıfatına heç qonarmi pas?

Möminin aynasi kir qabul etməz.

 

Bir yigidin asli olsa kamali

Canan əllərindən alur xəbəri.

Səmaya sar çəksə qavax ağaci,

Yaprax açar, amma bar qabul etməz.

 

Sümmanı, sözlərin sürmə yaşidür,

Bir köhnə pirimin hədiyyəsidir,

Könül, yara varmax, can bahasidür,

İraqdan-irağa yar qabul etməz.

 

 

15. КИТАБЛАМА

 

Ustasından dərsin almış xocalar,

Diyari-əxrətdən gələn kimidi?

O məvləm ki, yeri-göyi yaratdi,

Yer üstünə bina quran kimidi?

 

O kim idi beş yaşında ömri sökildi,

Altmış bin şəhərə qani tökildi,

Həzrəti İsa ki, gögə çəkildi,

Merdivan başında duran kimidi?

 

Der Sümmani, bu sözümdə yoxdur qələt,

Əzəl bu dünyaya kim qurdi ələt,

Cəbrayil ki, göydən endürdi ayat,

Yetmiş iki dildən bilən kim idi?

 

16. КЮНЦЛ

 

Dəli könülinən duşdum bir cənqqə,

Xekməti sorulmaz boşdur bu könül,

Gündən-günə qirər hər turli cənddə,

Bəzi sölar, bəzi gunəşdur bu könül.

 

Bəzi gəm tolar, bəzi beloya,

Bəzi məcnun taki dönər sönoya,

Bəzi nərvon toki çixar hovoya,

Bəzədi təprənməz, taşdur bu könül.

 

Suməni der, bu dünyada çekirim yaş,

Silinməs qovlumun, kəlbimin pasi,

Köksumə könonda əcəl pəncəsi,

O zaman diyarim boşdur bu könül.

 

 

 

 

17. NERDƏDİR?

                       

Aşıx bögün bizə meydan iştədi,

Cahanın dört kitab yeri nerdədür?

İndiyacan həddimi bildirem sənə,

Aşıx olanların piri nerdədür?

 

Zümrüd quşi ki, bidad silayan,

Süleyman Nəbinin dərdin söyləyan,

Hak ilə bin bir kəlam söyləyan,

Musa kələmullah turi nerdədür?

 

Dərdi yox sirini pünhan edacax,

O Məxbul quların seyran edacax,

Siri yazdan bir gün divan edacax,

Söylə, aşıx, söylə, ulu məhşər nerdədür?

 

 

18. DASTANİ CƏNNƏT

 

Qəl gəlur koç yelə dari fənədən,

Açılmış nəkali duri cənnətin,

Çünki vəfa yoxdur dahi dünyadan,

Zinnətlənmiş hər əsrəri cənnətin.

Tubadan talu edər huri qulman,

Havuzlar kəsələr, gözəl divan,

Oraya cəm olacax cümlə əhli iman,

Heç bulumaz bir yeri cənnətin.

Tam yetişmiş bin hürünün müi var,

Durlu zəfərdən nazum mui var,

Muhəmmədi onda bi çift tui var,

Məryam ana yadiqari cənnətin.

Muhəmməd haxdur hakkin dənəsi,

Kuruldi şəmlərə aşx pərvanəsi,

İki kərpicdəndur onun binasi,

Məvhərdur bəhdiyar cənnətin.

Bizi yaratmışdur yaradan tanri,

Əhli islamlara nəsib et bari,

Altundan, ğumuşdan burçi hisari,

Tabağa-tabağa yeri cənnətin.

qətən vəsf etsəm o qətən uca,

Bilmiyan cəhilə gəlur nəticə,

Şavqundan bulunumaz həm gündüz,

Gecə, şavqi verur hər yana  nuri cənnətin.

Bir muminə yetmiş hüri azında,

Toymax olmaz heç birinin sözündən,

Pallar axar bismilləhmin gözündən,

Zulmanımi göqlər səni cənnətin.

İsmiçalal sadik çəkər dilləri,

Havadadur çağırur hək bülbulləri,

Heç rənqindən solmaz xoş gülləri,

Əskuk olmaz qaza bari cənnətin.

Yarab verdə etmə sən nəçar,

Cənnətin qəpisını camallar açır,

 İdris Nəbi o yerdən beyçar,

Vardur o hüllə dahi cənnətin.

Summani, yanarsın xisri kamali,

Kamalsız neynarsin dünyalux mali,

Orada görünür qüdrət bari,

Titraşur binasi yeri cənnətin.

 

 

PİR SULTAN ABDAL

  19. GƏL-GƏL

 

Ağlatmayın bəni, dərdim böyükdür,

Aşıqlar meydani coşmamiş gəl-gəl,

Yar, bənim cigərim dəlük-dəlükdür,

Qaynayıb-kükrəyib daşmamış gəl-gəl.

 

Fələk bir bilərzük taxdi koluma,

Hayıf, yarım agah dəgül halıma,

Əcəl şərbətini vərdi əlimə,

Saqiyə, bu cami içməmiş gəl-gəl.

 

Gəl bizim bayçaya edəlim seyran,

Bülbül aşiq olmuş bir gülə heyran,

Səni bir gün bəndən ayırar dövran

Ayrıluq ortaya düşməmiş gəl-gəl.

 

Burda beş-on günlük rüzgarım qaldi,

Əmanət sahibi gəldi aldi,

Yüklənmiş qəflədi, qaçılmaz yoldi,

Ömrümün karvani köçməmiş gəl-gəl.

 

Pir Sultan Abdalam, bələymiş yazi,

Daha çəkməz oldum cevr ilə nazi

Havalandi uçdi könlümün bazi,

Doyunca qucuşaq, uçmamış gəl-gəl.

 

 

BEYTAL QASIM

 

 

     20. GÖRÜNSÜN

 

Başi yüksək, köski dumanli tağlar,

Alçax turun, o canalım görünsün,

Yürəgim tolubdur, çeşmim qan ağlar,

Bir yan turun, o canalım görünsün,

 

Bu fələk bənimlə eylədi dava,

Çəkilsin bulutlar, açılsın hava,

Of, çeşməli tağlar, səndə nələr var,

Ayam olsun, o canalım görünsün.

 

Fələk bənə bu vaxtımda sataşdi,

Bənim ahım arsımana yetişdi,

Beytal Qasım zülmat tağıni aşdi,

Dövran dönsün, axır zaman görünsün.

 

 

     QUL  HÜMMƏT

 

     21. AXŞAM OLDİ

 

Səyyah oldum bu aləmi dolandım,

Bir dost bulamadım, gün axşam oldi,

Bir yürəgə, bin kövülə boylandım,

Bir dost bulamadım, gün axşam oldu.

 

İki əlim düşməz oldi yüzümdən,

Ah etdikcə qanlar axdi gözümdən,

Nöqsanimi gördüm özüm-özümdən,

Bir dost bulamadım, gün axşam oldi.

 

Pozukdur dünyanın təməli, pozuk,

Tükəndi dənələr, qalmadi azux,

Yazuxlar bu keçən ömrümə, yazuk,

Bir dost bulamadım, gün axşam oldi.

 

Ustad Qul Hümmətəm, ümmana dalam,

Gedənlər gəlmədi, bir xəbər alam,

Ədalət soraqli doğri abdalam,

Bir dost bulamadım, gün axşam oldi.

 

 

QƏSSAB MƏMMƏD

22. SƏNİN ƏLİNDƏN

 

Məmmədim-Məmmədim, otur dizimə,

Sürmələr çəkəyim ala gözünə,

Uyma, Məmməd, uyma düşmən sözünə,

Yandım, Qəssab Məmməd, sənin əlindən.

 

Sarayın ögündən gəlib keçərsin,

Bənaım dönüb nisbət-nisbət baxarsın,

alıb qaçarsın, vaz keçərsin,

Yandım, Qəssab Məmməd, sənin əlindən.

 

Qaşların ögündə bir yeşil çadır,

Çadırın içində Məmmədim yatır,

İndiki əhbəblər saymiyer xətir,

Yandım, Qəssab Məmməd, sənin əlindən.

 

Qışlanın ögündə üç ağac incir,

Qolunda bilərzük, boynunda zəncir,

İxtiyar fədərim, anam pek acur,

Yandım, Qəssab Məmməd, sənin əlindən.

 

 

     MOLLA CÜMƏ

23. YA BİR OLUR, YA İKİ

 

İsmi pənhan, niyə bəndən küsmişsin?-

Dost-mehriban ya bir olur, ya iki.

Bögün ölsəm hər kəs diyar yazuxdur,

Cani yanan ya bir olur, ya iki.

 

Sən şö"ləsən, bən yanında fənərim,

Bülbülünəm gülşənindən kənərəm,

Ataş olub hər məclisdə yanaram,

Dərdim bilən ya bir olur, ya iki.

 

Hilal qaşa layiqdir o sürmə,

Meylin qurub, üzün bəndən çəvürmə;

Cüma diyar, hər yetənə sirr vermə, -

Sirrin bilən ya bir olur, ya iki.

 

 

     24. DÜNYADUR

 

Təki bənə məth eyləmə dunyani,

Ya bu dünya bir bekara dünyadür,

Hələ Adam peyğandardan irəli,

Bir yüzi , bir yüzi qara dünyadur.

 

Dünyaya gələnlər qismətin yiyar,

Cəhillər ağaydur şeytana uyar,

Seyrəkdur işin, bilənlər tuyar,

Şahan şankar bir bekərə dünyadur.

 

Dərin suya girmə gecə bilməzsin,

Yıxar səni, çıxıb göçə bilməzsin,

Qırar qol-qanadin, uça bilməzsin,

Tatli aşa zəhər qatan dünyadur.

 

 

 

 

AHISKANIN SÜQUTUNA DAİR TARİXİ  ŞERLƏR

 

 

ŞAİR GÜLALİ

25. AHISKA GÜL İDİ GİTTİ

 

Ey kardaşlar, size tarif eyliyem

Kanlı yaş tökerek derdim söyliyem

Dağıldı yuvamız yâdi boyliyem

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

Bozuldu bağları gazel Ahıska

Özüne çare bul düzel Ahıska.

 

Bahtı karalıdı, bir gün gülemez

Kâfir Moskof baskın etti alamaz

Erzurum uzak , imdat gelemez

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Azğur Boğozu'nda kavga kuruldu

Çok hayın beylere altın verildi

Şeher talan oldu, evler yarıldı

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Yediden yetmişe andı içtiler

Yurt, namus uğruna candan geçtiler

Dönmeler cepheden hama kaçtiler

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Burç üstünde bayrakları kurdular

Yedi gün, rûz-ü şeb kılıç vurdular

Çol çocuk demeden cümley kırdılar

Ahıska düzünde çadır kurdular

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Kâfir ikndide kurdu savaşı

Mel'un fırsat buldu verdi ataşı

Bozuldu kal'ası dağıldı taşı

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Şeherin yarısı odlara yandı

Ah u figan asumana dayandı

Şehitler kaniylen yerler boyandı

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Ahıska'dan çıktı bir ulu duman

Zulüm arşa yetti, vermiyor aman

Mevlâm ahirette nasib et iman

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Paşalar teslimen çıktı kaladan

Niçe evlât ayrı düştü anadan

Göstermesin böyle günü Yaradan

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Seraskerin ömrü günü keçilsin

Köse paşa sakkalından asılsın

Mustafa Beg kara yere basılsın

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Ahıskalı düştü derde feryada

Seraskeri yetişmesin murada

Askeri hayindir gelmez imdada

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Seraskeri dönsün tezden türaba

Ahıska' sattı yatğın aşaraba

Mescit medreseler günü haraba

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Baltalı analar cenge katıldı

Al belekten çay'ın yüzü tutuldu

Sabi sübyan ataşlara atıldı

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Topların sesinden duman bürüdü

Niçe canlar türab oldu çürüdü

Urus girdi, ireliye yörüdü

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Yıkıldı saraylar kalmadı hâşa

Dağıldı şenliği dağ ile taşa

Lâyık mıdır size bey ile paşa

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Ahıska'nın ögü bir gözel yazı

Perperişan oldu gelini kızı

Takdir Hak'tan idi bu kara yazı

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Ahıska etrafi çevrüli dağdır

İçinde yetişen mor sümbül bağdır

Aman Allah bögün ne yaman çağdır

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Mescit mihrabına zenkler asıldı

Câmisine küfr ayağı basıldı

Bin bereket bu yerlerden kesildi

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Günde okunurdu beş vakit ezan

Binden ziyadeydi okuyup yazan

Merhamet mürüvvet Yaradan Yezdan

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Açıldı bağları al yeşil sarı

Kırıldı kalmadı talandı varı

Böyle imiş bize Takdîr-i Bâri

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Bize haram Ahıska'nın ovası

Dağılsın Urus'un yurdu yuvası

Yetişsin Arşta melekler duvası

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Kazaklar oturmuş kılıc yağlıyor

Ahıska içinde al kan çağıyor

Yerde insan, gögde melek ağlıyor

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Cennet misli göz önünden gitmiyor

Viran oldu bağlar, bülbül ötmüyor

Elimiz ulaşmaz kuvvet yetmiyor

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Vefat-i Meryem'in ertesi günü

Kuruldu Ahıska kara dügünü

Yuhudaydı fukarası zengini

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Bunu böyle söyler Gülalî Hoca

Top gülle yağdırdı her gün her gece

İki yüz kırk dört, kırk beşinci gece

Vay ki harab oldu gözel Ahıska.

 

Bayatısı:

Ahıska gül idi gitti

Bir ehli dil idi gitti

Söyleyin Sultan Mahmud'a

İstanbul kilidi gitti.

 

 

26. KALDI MOSKOF'A AHISKA

                (anonim)

 


Ahıska'nın hâli yaman

Dil varmaz ki ede beyan

O ki oda yaktı düşman

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Paşalar el bir olmadı

Hayini çok hâl bilmedi

Bir yerden imdat gelmedi

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Kâfir yangın verdi gece

İşimizi saldı lece

Şeher elden gitti nice

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Üç gün üç gece od yağdı

Ne gün gördük ne ay doğdu

Sağ kalanı duman boğdu

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Üç gün ataşlara yandı

Od alav arşa dayandı

Her yeri kana boyandı

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Yavrusun attı anası

Oldu külli gam-hanesi

Bozulmaz sağlam binası

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Ahıska'nın önü yazı

Şehittir gelini kızı

Çekticeği kara yazı

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Viran kaldı bağ bahçesi

Şakımaz bülbülün sesi

Oldu baygular yuvası

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Viranesi melul bakar

Taş toprağı şehit kokar

Artık kim seyrana çıkar

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Akan sular bulanık

Mescit medresesi yanık

Müminlerin kalbi sınık

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Câmiler kandili yanmaz

Minberde hutbe okunmaz

Sanman ki Çark'a dokunmaz

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Tekepatlatan kan çağlar

Gökte melâikeler ağlar

Ehli İslâm kara bağlar

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Ala karlı yaylakları

Kan akıyor bulakları

'a döndü duvakları

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Ahıska düştü âha

İşi kalmış bir Allah'a

Gözler görür bir daha

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Zağ'a kalmaz şahin yurdu

Gelir şol AL'OSMAN kurdu

Kem talihtir aldı verdi

Kaldı Moskof'a Ahıska.

 

Padişah'tan ferman olur

Şanlı ordu gine gelir

Bu yerleri tamam alır

Kalmaz Moskof'a Ahıska

Varmaz bu çoğa Ahıska


 

 

POSXOVLU AŞIQ ÜZEYİR FƏQİRİ

                 (1830)

 

27. АХЫСГА АЬЫТЫ

 

Hey kardaşlar yanak yanak ağlıyak

Ülkemiz sultanı elden gidiyor

Al yeşili töküp kara bağlıyak

Al'osman'ın şanı elden gidiyor.

 

Ahıska'ydı burda ellerin hası

Yakıldı ataşa şennigi nâ

Kurtuluncaya dek çekecek yası

Esir olmuş canı elden gidiyor.

 

Kâfir Moskof'a baş ülke verilir

Kesilir sinorlar korqan kurulur

Yedi yerden Fakîr beli kırılır

İslâm'ın vatanı elden gidiyor.

 

28.       AXISQANIN SÜQUTUNA

 

İndim ovasına bir göz gezdirdim

Gördüm el'in bahça bağı bozulmuş

Yüregim tutmadı bir dahi bakım

Taş toprağı ağlar bendi çözülmüş.

 

Meğer tezmiş bağda bülbüller ötmez

Hanümanlar sönmüş bir ocak tütmez

Hicret eder yâda ayağı gitmez

Turna gibi katar göçü düzülmüş.

 

Maralı bend etmiş ifrit tuzağı

Artık yavru tezmiş yoktur durağı

Ala gözler şimdi bir kan çanağı

Bîgafil yârinden eli üzülmüş.

 

Bu Fakîr âh eder kanlı yaş töker

Esirdir AHISKA boynunu büker

Tezden çare kıla ol Şah-ı hünkâr

Nice diyem bahtın kara yazılmış.

 

29. AHMEDİYE AĞITI

 


Kudretten yapılmış cismin

Belirsiz olacak ismin

Tiflis'ten gelmiştir hasmın

Ağlasana güzel câmi!

 

Taşların hepsi beyazı

Senden çevirdiler yüzü

Duvadan unutma bizi

Ağlasana güzel câmi!

 

Dahi okunmaz ezanı

Nida etmiyor mezzini

Görecek miyiz yüzünü

Ağlasana güzel câmi!

 

Câmimiz kalıyor burada

Aramıza girdi perde

Bizi saldı gama derde

Ağlasana güzel câmi!

 

Cumamız kılınmaz durdu

Anınçun çekeriz derdi

Terkederiz yeri yurdu

Ağlasana güzel câmi!

 

Cemaat çekeriz â

Okunmaz hutben dahi

Urus'a kaldın sahi

Ağlasana güzel câmi!

 

Hazreti Mehdi dirilse

Buraları gelip alsa

Seni ederler kilise

Ağlasana güzel câmi!

 

Hicret etti niçe kullar

Hep Kur'an okurdu diller

Hani seni yapan eller

Ağlasana güzel câmi!

 

Mağfiret evisin zati

Sevabın çok katı katı

Padişah vermez beratı

Ağlasana güzel câmi!

 

Müminler kılar namazı

Ederler Hakka niyaz

Tarih dolar kalır azı

Ağlasana güzel câmi!

 

Ben giderim döne döne

Sen kalırsın yana yana

Haçperestler dolar sana

Ağlasana güzel câmi!

 

Bir kurtaran etse zuhur

Cümle kâfir olur makhur

Sevinirsin sen de Fakîr

Umut kesme güzel câmi

Bizden küsme güzel câmi!


 

30. AHISKANIN SÜQUTUNA

 

 

Kavqalar kuruldu günler farıdı

Ahıska üstünü duman bürüdü

Dini İslâm olan bütün kırıldı

Toz duman içinde kalan Ahıska.

 

Meleşir kuzular bulmaz anayı

Feryadımız düştü arşı alayı

Gidi kâfir zapteyledi Kala'

Kalası da esir giden Ahıska.

 

Gidi kâfir putun verir elime

Canım kaynamıyor almam dilime

Günde üç yol teklif eder dinine

Yigitleri esir giden Ahıska.

 

Evimizin önü bütün dağıdı

Babam paşa kardaşlarım bey idi

Böyle olmaktan ölmek yeğ idi

Düşman ellerine geçti Ahıska.

 

31. AHISKA SAVAŞINA KOÇAKLAMA

 


Ahıska'nın başı duman

Gelmiş yine zâlim düşman

Koçaklar aldı şöhret şan

Kırdı Moskofu Ahıska.

 

Vardı Boğaz'da oturdu

Düşmanı yara yetirdi

Dört yanı al kan götürdü

Sardı Moskofu Ahıska.

 

Qaziler bakmaz geriye

Sanki kurt girmiş sürüye

Aldı Moskofu arıya

Vurdu Moskofu Ahıska.

 

Moskofun beli büküldü

Hileye şere döküldü

Şenlik Boğaz'dan çekildi

Çardı Moskofu Ahıska.

 

Hamşoğlu hiyanet oldu

Çol-çocuğa talan saldı

Asker de geriye geldi

Gördü Moskofu Ahıska.

 

Seherde savaş kuruldu

Düşmanın safı yarıldı

Altı bin saldat kırıldı

Girdi Moskofa Ahıska.

 

Sokakta alır kan leşi

Koptu kıyametin eşi

Eğer hatun eğer kişi

Yerdi Moskofu Ahıska.


 

 

AŞIQ QƏRİB

 

32. AHISKA AĞLATMASI

              (1828)

 

Ahıskaya geldi üç tane paşa

Paşalar gitmedi ettiler haşa!

Oğl'uşak döküldü dağ ile taşa

Bilir misin o tufanın Ahıska?

 

Ahmediye minaresi söküldü

Arabaynan Uruset'e çekildi

Hangi şah vaktinde binan döküldü

Acep kaçındadır sinin Ahıska?

 

Ustaların kama kılıç yapardı

Müşteriler elden ele kapardı

Cuma günü bir velvelen kopardı

Unuttun mu er meydanın Ahıska?

 

Adlım idi Ahıska'nın koçağı

Müzeyyen çarşılar ayvan konağı

Yaktı Moskof bastı Saldat, Kazağı

Taladı malların han'ın Ahıska

 

Bu kadarca öğüdümü alasın

Ben Garip söyledim eyce bilesin

Gönül göç eylemiş hoşça kalasın

Çok yedik nimetin nanın Ahıska.

 

Bayatısı:

Âşık der ki ne çâre

Gündür geçer ne çare

Bu kapıyı kapadan

Bir gün açar ne çâre.

 

 

DAŞDƏMİR

33. AHILKELEK ÜZERİNE AĞIT

(1828)

 

Kanlı yaş dökerek söyleyim hâlın

Nic'oldu ulus'un haniya élin

Bozulmuş gülşenin néttin bülbülün

Bundan böyle oda yan Ahılkelek,

Geçiptir çırağın sön Ahılkelek

 

Yardan ayırmışlar kalıp şivan'a

Gülü solmuş bülbül düşüp hicrana

Viranında baykuş kuruyor bina

Şimdi oldun tam viran Ahılkelek,

Ne zaman olursun şen Ahılkelek

 

Çektiğin zulümler arşa dayandı

Yaradan'a müşkül hâlın ayandı(r)

TAŞDEMİR eriyip odlara yandı

Sen idin ellere han Ahılkelek,

Çıktın elden gittin can Ahılkelek

 

 

 KLASSİK AŞIQLAR EL ŞAİRLƏRİ

(XVIIIXIX ƏSRLƏR)

 

Əsərləri təqdim olunan sənətkarlardan başqa, XVIII-XIX əsrlərdə XX əsrin əvvəllərində Axısqada Üzeyir Fəqiri, Vanlı Oruc, Mahmud Çirkini, Molla Xəlis, İsmayıl Əfqan, Seyfi, Heydər bəy, Dəli Tamı, Qul Əhməd, Gülali Xoca, Ömər Əfəndi, Pir Məhdi, Xırtızlı Sevdayi, Axılkələkli Daşdəmir, Pərtəv Bəy Qorxan, İsgəndər Nihani, Şəhri Əfəndi, Azqurli İsmayıl, Aşıq Nuru, Aşıq Balakişi, Aşıq Məftuni, Aşıq Balabəy, Çanaq Aşıq Əhməd, Dərviş Ələmi, Firaqi, Topçioğlu, Səfil Kamil, Aşıq Murad, Aşıq Şavqi, Aşıq Bayram, Aşıq Əvəz, Mirsis, Aşıq Qəhrəman, Aşıq Pirverdi, Müştaqi, Çərkəzoğlu, Usta Polad, Aşıq Ruhani, Dəli Yusif, Aşıq Aslan, Aşıq Qaragöz, Aşıq Zeyin, Aşıq Pəktayi, Səfil Lado, Aşıq Eto, Urbani, Rəqibi, Şükrü kimi ustad aşıqlar şairlər yaşayıb yaratmışlar.

 

 

XASTA HASAN

 

Axılkələk sancağının Lebis kəndindəndir, qarapapaq türklərinin Cavax tərəkəmələri boyundandır, sonradan Dersel kəndinə köçüb. XVIII əsrin sonuXIX əsrdə yaşayıb. Qız nəvəsi 1982-ci ildə Qazaxıstanın Talqar şəhərində 90 yaşında vəfat edib. Qız nəvələri Məhərrəm, Kazım Müzəffərovlar Talqarda, başqa qohumları Azərbaycanda yaşayır. Bu ustad aşığın son dərəcə kamil lirik şerləri xalqın hafizəsində indiyədək qorunub. Deyilənə görə, orijinal bir dastanın da yaradıcısı olub. Aşıq Şenliyin Lebisli Aşıq Nurunun ustadı olub.

 

34. KİMDƏ VAR?

 

Ey fələk, sənin əlindən bu sitarə kimdə var,

Bənim kimi sinə dağli, baxti kara kimdə var,

İki sərvəl, bir Məhəmməd Mustafanın eşkinə,

Varem dolanem başina, dərdə çarə kimdə var?

 

Hər keşin bir dərdi var bənimki ondan betər,

Birisi sinəmdə yanar, birisi yanub tütər,

Təbib gəlməz, məlhəm olmaz, yürək qani axıb gedər,

Bizdə olan belə yarə, belə həsrət kimdə var?

 

Der biçara Xasta Hasan, konuşma namərd ilən,

Çox çalış ki, dost olasın bir əhli comərd ilən,

Çox aşıxlar gəldi keçdi, Kərəm dərdiynən,

Belə çarə, belə yarə, belə həsrət kimdə var?

Beylə səvdə, beylə atəş bəndən sora kimdə var?

 

     35. VƏDƏSİNDƏ

 

Yetər bu qədər zülm etdin bənə,

Kolların boynuma sal vədəsində,

Sən olasın kari, bən olem koca,

Bu qırıx kövlümi al vədəsində.

 

Fələk bir can vermiş, bir gün alacax,

Üstümüzdən karvan yollar salacax,

Yeyib-içib bir gəzmax qalacax,

Sür dövran ömrünün bol vədəsində.

 

Xasta Hasan xocaların xocası.

İrandan görünür əlvan baxçası,

Bögün şadluq gündür, bayram gecəsi

Hər şeyin qaydına qal vədəsində.

 

 

     36. GİZLƏNİR

 

Ey ağalar, sizə "rif eyləyim,

Üç əcəm gədəsi yolda gizlənib,

Bir uğri, bir türi, bir bir harami,

Uçi bir olsa, yolda gizlənür.

 

O necə kuşdur ki,